KOORDYNATOR TRANSPLANTACYJNY – OSOBA NIEZBĘDNA W PROCESIE POZYSKIWANIA I PRZESZCZEPIANIA NARZĄDÓW
 
Obecnie obowiązki koordynatora regionalnego w Polsce pełni 15 osób (53% stanowią kobiety, 47% mężczyźni), w wieku 26-54 lat (średni wiek 40 lat). Średni staż pracy w charakterze koordynatora wynosi 11 lat (2-19). Wykształcenie wyższe posiada 13 osób (87%); lekarze stanowią 40% koordynatorów, pielęgniarki 53%, przedstawiciele innego zawodu 7%. Zatrudnieni są w większości (60%) na stanowisku koordynatora przez ośrodki przeszczepiające nerki oraz dodatkowo na części etatu Poltransplantu (86%) [1]. Do ich głównych zadań należy pozyskiwanie dawców narządów w określonym województwie oraz koordynacja pobrania i przeszczepiania narządów.

Szczególną rolę pełnią koordynatorzy lokalni, obecni w szpitalach, w których istnieje możliwość prowadzenia procesu identyfikacji i kwalifikacji potencjalnych zmarłych dawców, a więc możliwość pobrania narządów do przeszczepienia. Istnieje zależność pomiędzy liczbą pobrań narządów od zmarłych dawców na danym terenie i liczbą aktywnych tam koordynatorów. W Polsce jest ponad 350 szpitali, w których istnieje możliwość identyfikacji i kwalifikacji potencjalnych zmarłych dawców, w 120 z nich pobierane są narządy, zaś w 10 z nich pobieranych jest 50% przeszczepianych w Polsce narządów [2]. W tych szpitalach powołani są lokalni koordynatorzy transplantacyjni. Ponadto, rozmieszczenie geograficzne szpitali aktywnych w procesie identyfikacji zmarłych dawców jest w Polsce bardzo nierównomierne. W niektórych województwach pobieranych jest wiele narządów (w 2009 r. w woj. zachodniopomorskim 34,7 dawców/ 1mln mieszkańców, w woj. wielkopolskim – 24,1), zaś w niektórych bardzo mało (w 2009 r. w woj. małopolskim 1,5 dawców/ 1mln mieszkańców) lub nie są pobierane wcale (w 2003 r. w woj. podkarpackim i świętokrzyskim) [3]. Sytuacja ta mogłaby ulec poprawie, gdyby w każdym szpitalu został powołany lokalny koordynator transplantacyjny.

Od 1 marca 2007 r. prowadzone są Podyplomowe Studia Koordynatorów Przeszczepiania Narządów na Warszawskim Uniwersytecie Medycznym. Inicjatorem powstania i projektodawcą Studiów jest Polska Unia Medycyny Transplantacyjnej. Studia adresowane są do absolwentów wydziałów pielęgniarstwa lub wydziałów lekarskich z tytułem magistra lub licencjata. Podczas czterech edycji wykształcono 123 osoby, w tym 52 lekarzy, 53 magistrów i licencjatów pielęgniarstwa oraz 18 przedstawicieli innych zawodów. 71 osób (60% absolwentów) jest zatrudnionych w 48 szpitalach na terenie 13 województw i pracuje na oddziałach strategicznych dla prowadzenia procesu identyfikacji i kwalifikacji potencjalnych zmarłych dawców narządów. Ponadto studia ukończyło 10 koordynatorów regionalnych pracujących w ośrodkach transplantacyjnych oraz 5 koordynatorów krajowych, pełniących dyżury w „Poltransplancie” (tab. I) [4]. W lutym 2010 r. rozpoczęła się VII edycja.

PRZEGLĄD AKTÓW PRAWNYCH

Dyrektorzy szpitali mogą powoływać na stanowisko koordynatora osobę spośród własnego personelu lub zatrudniać na podstawie poniżej wymienionych aktów prawnych.

Ustawa z dnia 17 lipca 2009 r. o zmianie ustawy o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów oraz o zmianie ustawy – Przepisy wprowadzające Kodeks Karny (Dz. U. z 2009 r. nr 141; poz. 1149) [5].

Ustawa zmieniająca Ustawę Transplantacyjną z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (Dz. U. Nr 169, poz. 1411) weszła w życie i zaczęła obowiązywać od dnia 15.09.2009 r., czyli po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia (31.08.2009). Wyjątek stanowi art. 1 pkt 2, który wchodzi w życie z dniem 1 stycznia 2010 r. Poniżej przytoczono wybrane zmiany wprowadzone w Ustawie.

W art. 2. Ustawa definiuje pojęcia koordynacji pobrania i przeszczepienia oraz koordynatora pobierania i przeszczepiania komórek, tkanek i narządów:

• koordynacja pobrania i przeszczepienia – uzgodnienia dotyczące czasu, miejsca, sposobu pobrania, nadzoru nad przebiegiem tego procesu, sposobu przekazania i transportu oraz przyjęcia komórek, tkanek lub narządu w zakładzie opieki zdrowotnej lub banku tkanek i komórek oraz ich dostarczenia do biorcy, przez uprawnionego pracownika (8a);

• koordynator pobierania i przeszczepiania komórek, tkanek i narządów – uprawniony i przeszkolony pracownik organizujący koordynację pobrania i przeszczepienia (8b).

W ust. 7. Ustawa dotychczas zawierała zapis, iż „Minister właściwy do spraw zdrowia określi, w drodze rozporządzenia:” art. 36 po pkt 1 „kwalifikacje zawodowe osób pobierających komórki, tkanki i narządy oraz osób dokonujących ich przeszczepienia, uwzględniając w szczególności lekarzy specjalistów z następujących dziedzin medycyny: transplantologii klinicznej, chirurgii, chirurgii dziecięcej, kardiochirurgii, chirurgii naczyń, urologii, jak również lekarzy innych specjalności”, natomiast w wyniku zmian dodany został pkt 1a dotyczący kwalifikacji koordynatorów: „kwalifikacje zawodowe koordynatorów pobierania i przeszczepiania komórek, tkanek i narządów”.

Ponadto, po art. 40 dodano art. 40a dotyczący szkoleń:

1. Organizowanie szkoleń osób, których czynności bezpośrednio wpływają na jakość komórek, tkanek lub narządów oraz bezpieczeństwo dawców i biorców, prowadzi:

a) Centrum Organizacyjno-Koordynacyjne do Spraw Transplantacji „Poltransplant”, dla koordynatorów pobierania i przeszczepiania komórek, tkanek i narządów w zakresie pobierania, przechowywania i przeszczepiania narządów oraz szpiku, komórek krwiotwórczych krwi obwodowej i krwi pępowinowej;

b) Krajowe Centrum Bankowania Tkanek i Komórek w zakresie pobierania, gromadzenia, testowania, przetwarzania, sterylizacji, przechowywania i dystrybucji komórek i tkanek oraz pozyskiwania szpiku, komórek krwiotwórczych krwi obwodowej i krwi pępowinowej.

2. Szkolenia, o których mowa w ust. 1, prowadzi się w formie szkolenia:

a) wstępnego – dla osób nowo zatrudnionych;

b) ustawicznego, nie rzadziej niż co 2 lata – dla wszystkich pracowników;

c) uaktualniającego – w przypadku zmian procedur lub rozwoju wiedzy naukowej w zakresie pobierania, przechowywania i przeszczepiania komórek, tkanek i narządów.

3. Szkolenia, o których mowa w ust. 1, prowadzi się zgodnie z programem szkoleń opracowanym przez podmioty, o których mowa w ust. 1, na podstawie ramowego programu szkoleń określonego przepisami wydanymi na podstawie ust. 8.

4. Szkolenia, o których mowa w ust. 1, mają na celu:

a) zdobycie umiejętności w realizowaniu wyznaczonych zadań;

b) zdobycie odpowiedniej wiedzy i zrozumienie procesów oraz zasad wykonywanych zadań;

c) zrozumienie struktury organizacyjnej, systemu zapewnienia jakości i zasad ochrony zdrowia i bezpieczeństwa jednostki, w której są zatrudnione;

d) zdobycie odpowiednich wiadomości o etycznych i prawnych aspektach wykonywanych zadań związanych z pobieraniem, gromadzeniem, testowaniem, przetwarzaniem, sterylizacją, przechowywaniem i dystrybucją komórek, tkanek i narządów.

5. Szkolenia, o których mowa w ust. 1, należy udokumentować, a po ich zakończeniu uczestnictwo i wyniki potwierdzić zaświadczeniem.

6. Szkolenia, o których mowa w ust. 1, są nieodpłatne, a ich finansowanie następuje ze środków budżetu państwa z części, której dysponentem jest minister właściwy do spraw zdrowia, przeznaczonych na finansowanie Krajowego Centrum Bankowania Tkanek i Komórek oraz Centrum Organizacyjno-Koordynacyjnego do Spraw Transplantacji „Poltransplant”.

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 27 czerwca 2007 r. w sprawie umiejętności z zakresu węższych dziedzin medycyny lub udzielania określonych świadczeń zdrowotnych (Dz. U. z dnia 11 lipca 2007 r.) [6]

„Koordynacja pobierania i przeszczepiania narządów” znajduje się pośród wykazu umiejętności (pozycja nr 24) w załączniku nr 1 do Rozporządzenia. Ponadto, w oparciu o załącznik nr 2 umiejętność „Koordynacja pobierania i przeszczepiania narządów” jest dostępna dla lekarzy i lekarzy dentystów posiadających tytuł specjalisty lub specjalizację II stopnia w następujących dziedzinach medycyny: chirurgia ogólna, chirurgia klatki piersiowej, chirurgia plastyczna, neurologia oraz jest dostępna dla innych lekarzy po odbyciu szkolenia według programu, o którym mowa w § 4 ust. 2 Rozporządzenia.

Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 29 marca 1999 r. w sprawie kwalifikacji wymaganych od pracowników na poszczególnych rodzajach stanowisk pracy w publicznych zakładach opieki zdrowotnej (Dz. U. Nr 30, poz. 300) [7]

Kwalifikacje wymagane od pracowników na poszczególnych rodzajach stanowisk pracy w publicznych zakładach opieki zdrowotnej określa taryfikator kwalifikacyjny, stanowiący załącznik do rozporządzenia, który określa wymagane kwalifikacje co do wykształcenia i liczby lat pracy w zawodzie dla danego stanowiska:

• pozycja 12: starszy koordynator pobierania i przeszczepiania komórek, tkanek i narządów:

- wykształcenie wyższe medyczne i przeszkolenie specjalistyczne i 2 lata pracy w zawodzie,

- wykształcenie średnie medyczne i przeszkolenie specjalistyczne i 5 lat pracy w zawodzie.

• pozycja 14: koordynator pobierania i przeszczepiania komórek, tkanek i narządów:

- wykształcenie wyższe medyczne i przeszkolenie specjalistyczne, 1 rok w zawodzie,

- wykształcenie średnie medyczne i przeszkolenie specjalistyczne, 2 lata w zawodzie.

Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 8 czerwca 1999 r. w sprawie zasad wynagradzania pracowników publicznych zakładów opieki zdrowotnej (Dz. U. Nr 52, poz. 543, z późn. zm.) [8]

Koordynator pobierania i przeszczepiania komórek, tkanek i narządów znajduje się w kategorii zaszeregowania stanowisk pracy nr XVII wg Załącznika nr 2 Tabeli zaszeregowania stanowisk pracy dla pracowników zakładów, o których mowa w § 1 Rozporządzenia, z wyłączeniem pracowników stacji sanitarno-epidemiologicznych.

Miesięczna stawka wynagrodzenia zasadniczego dla kategorii zaszeregowania nr XV wynosiła wg zał. nr 1 kwotę w wysokości 980-2000 zł.

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 14 czerwca 2007 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie zasad wynagradzania pracowników publicznych zakładów opieki zdrowotnej (Dz. U. z dnia 21 czerwca 2007 r.) [9] stanowi, że miesięczna stawka wynagrodzenia zasadniczego w kategorii zaszeregowania XVII wynosi 1190-2660 zł.

§ 2. Przepisy rozporządzenia stosuje się do wynagrodzeń należnych od dnia 1 stycznia 2007 r.

Rezolucja legislacyjna Parlamentu Europejskiego z dnia 22 kwietnia 2008 r. w sprawie dawstwa i przeszczepiania narządów: działania polityczne na poziomie UE (2007/2210(INI)) [10]: „w celu zwiększenia dostępności narządów (pkt. 12) wzywa państwa członkowskie do realizacji pełni potencjału dawstwa post mortem. W związku z tym wzywa państwa członkowskie do dołożenia jak największych starań w celu poprawy ich systemów organizacyjnych poprzez: m.in. wspieranie finansowe szpitali celem powołania szpitalnych koordynatorów (lekarzy pracujących na oddziałach intensywnej terapii wspieranych przez zespół medyczny), których zadaniem byłoby aktywne identyfikowanie potencjalnych dawców i kontaktowanie się z ich rodzinami”.

PODSUMOWANIE

Koordynator transplantacyjny jest to uprawniony i przeszkolony pracownik organizujący koordynację pobrania i przeszczepienia, czyli dokonujący uzgodnień dotyczących czasu, miejsca, sposobu pobrania, nadzoru nad przebiegiem tego procesu, sposobu przekazania i transportu oraz przyjęcia komórek, tkanek lub narządu w zakładzie opieki zdrowotnej lub banku tkanek i komórek oraz ich dostarczenia do biorcy. Zakres działalności, proces kształcenia oraz wysokość wynagrodzenia koordynatora są obecnie regulowane aktami prawnymi, zaś kwalifikacje zawodowe mają zostać określone przez Ministra właściwego do spraw zdrowia w drodze Rozporządzenia do nowelizacji ustawy z 2009 r.

W celu usprawnienia współpracy pomiędzy szpitalami, w których istnieje możliwość pobierania narządów w danym województwie z koordynatorem regionalnym, a tym samym zwiększenia liczby pobrań narządów od zmarłych dawców, właściwe byłoby powołanie oficjalnych stanowisk koordynatorów lokalnych.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Milecka A., Woderska A., Skóra I., Dębska-Ślizień A., Śledziński Z., Rutkowski B.: Characteristics of the Regional Transplant Coordinator in Poland, praca plakatowa, 14th Congress of the European Society for Organ Transplantation, 30.08-02.09.2009, Paryż, Francja.

2.     Antoszkiewicz K., Czerwiński J., Malanowski P.: Pobieranie i przeszczepianie narządów w Polsce w 2007. Poltransplant Biuletyn Informacyjny 2008; 1 (16): 11-22.

3.     Antoszkiewicz K., Czerwiński J., Malanowski P.: Pobieranie i przeszczepianie narządów w Polsce w 2008. Poltransplant Biuletyn Informacyjny 2009; 1 (17): 5-15 oraz Antoszkiewicz K., Czerwiński J., Malanowski P.: Pobieranie i przeszczepianie narządów w Polsce w 2009. Poltransplant Biuletyn Informacyjny 2010; 1 (18): 3-13.

4.     Czerwiński J., Rowiński W., Jakubowska-Winecka A.: Podyplomowe Studia Koordynatorów Przeszczepiania Narządów Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Cztery edycje – podsumowanie. Poltransplant Biuletyn Informacyjny 2009;
1 (17): 90-93.

5.     Ustawa z dnia 17 lipca 2009 r. o zmianie ustawy o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów oraz o zmianie ustawy – Przepisy wprowadzające Kodeks Karny (Dz. U. z 2009 r. nr 141; poz. 1149).

6.     Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 czerwca 2007 r. w sprawie umiejętności z zakresu węższych dziedzin medycyny lub udzielania określonych świadczeń zdrowotnych (Dz. U. z dnia 11 lipca 2007 r.).

7.     Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 29 marca 1999 r. w sprawie kwalifikacji wymaganych od pracowników na poszczególnych rodzajach stanowisk pracy w publicznych zakładach opieki zdrowotnej (Dz. U. Nr 30, poz. 300, z dnia 12 kwietnia 1999 r. zm. Dz. U. 2007.160.1136 §1).

8.     Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 8 czerwca 1999 r. w sprawie zasad wynagradzania pracowników publicznych zakładów opieki zdrowotnej (Dz. U. Nr 52, poz. 543, z późn. zm.).

9.     Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 14 czerwca 2007 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie zasad wynagradzania pracowników publicznych zakładów opieki zdrowotnej (Dz. U. z dnia 21 czerwca 2007 r.).

10.     Rezolucja legislacyjna Parlamentu Europejskiego z dnia 22 kwietnia 2008 r. w sprawie dawstwa i przeszczepiania narządów: działania polityczne na poziomie UE (2007/2210(INI)).

..............................................................................................................................................................

*Adres do korespondencji:

Aleksandra Woderska
Klinika Transplantologii i Chirurgii Ogólnej
Szpital Uniwersytecki
im. dra A. Jurasza CM UMK
85-094 Bydgoszcz ul. M. Skłodowskiej-Curie 9
tel./fax: 52 585 40 44
e-mail: koordynator.transpl@cm.umk.pl

Pracę nadesłano: 13.11.2009 r.
Przyjęto do druku: 19.02.2010 r.