Badania finansowane ze środków własnych.

WSTĘP

Choroba nowotworowa w dalszym ciągu w świadomości społecznej budzi strach. Odbija się to niekorzystnym echem na sferę psychiki osoby chorej. Chemioterapia powoduje szereg skutków ubocznych w zakresie poszczególnych narządów i układów, co może poważnie zakłócać codzienne funkcjonowanie tych chorych, w tym – psychiczne.

Skale samooceny depresji mogą być niezwykle przydatnym narzędziem w badaniach przesiewowych  prowadzonych na większej populacji. Pozwalają zweryfikować występujące symptomy i ukierunkować pacjenta w razie potrzeby na dalszą diagnostykę w kierunku depresji. Wypełnienie tych skal jest stosunkowo proste i zajmuje respondentowi niewiele czasu.

Celem badań była analiza porównawcza występowania stanów depresyjnych u pacjentów z chorobą nowotworową w trakcie chemioterapii z chorymi znajdującymi się na etapie diagnozowania. Podjęto próbę odpowiedzi na postawiony problem badawczy, czy chemioterapia powoduje nasilenie stanów depresyjnych u osób z rozpoznaniem choroby nowotworowej.

MATERIAŁ I METODY

Badania przeprowadzono na grupie 182 pacjentów leczonych w Centrum Onkologii w Bydgoszczy w okresie od września 2008 r. do czerwca 2009 roku. Analiza porównawcza dotyczyła dwóch grup chorych: grupy B (n=105) składającej się z pacjentów poddawanych chemioterapii standardowej w warunkach szpitalnych z rozpoznaniem choroby nowotworowej i grupy A (n=77) – osób z postawioną diagnozą choroby nowotworowej przed rozpoczęciem leczenia cytostatykami. Chorzy z grupy A, u których w pierwszej kolejności przeprowadzono badania ankietowe, byli w trakcie badań klinicznych, na podstawie których  kwalifikowano ich do odpowiedniego schematu leczenia lekami chemicznymi. Choroba nowotworowa (różnych narządów) stanowiła podstawowe kryterium doboru osób do badań. Ankietowani wyrazili pisemną zgodę na udział w badaniu.

W badaniach zastosowano Skalę Samooceny Depresji Zunga. Jest to 20-punktowa skala samooceny, w której punkty oceniane są w skali od 1 do 4. Wynik powyżej 40 punktów wskazuje na możliwość wystąpienia depresji. Wskaźnik będący sumą punktów (SDS)<50 świadczy o tym, że badana osoba nie przejawia objawów psychopatologicznych. Zakres SDS 50-59 wskazuje na depresję łagodną, a za depresją umiarkowaną przemawia zakres punktów SDS 60-69. Natomiast SDS 70 punktów i więcej jest wysoce niepokojącym sygnałem, wskazującym na depresję o ciężkim przebiegu.

Na przeprowadzenie badań uzyskano zgodę Komisji Bioetycznej UMK Collegium Medicum w Bydgoszczy (KB 398/ 2008).

Analizę statystyczną przeprowadzono z zastosowaniem pakietu STATISTICA PL. Przyjęto poziom istotności p<0,05. Za nieistotne statystycznie przyjęto wartości spełniające warunek p>0,05 (NS).

WYNIKI

Średnia wieku w grupie B (chorych w trakcie chemioterapii) wynosiła 53,20 ± 12,07 lat, w grupie A (porównawczej) 50,84 ± 14,29 lat. W obydwu grupach kobiety stanowiły większość: w grupie B – 54 osoby (51,4%), w grupie A – 45 (58,4%). Generalnie przeważali mieszkańcy miasta (około 70%). Najwięcej osób w badanych grupach posiadało wykształcenie średnie (około 50%), a najmniej było z podstawowym (około 3% w każdej grupie). W obydwu grupach objętych badaniem większość stanowiły osoby zamężne. Prawie 3/4 respondentów z każdej grupy posiadało dzieci. W dwóch grupach objętych badaniem większość (około 90%) stanowiły osoby zamieszkujące wspólnie z rodziną. Najwięcej (ponad 60%) – zarówno z grupy B, jak i A – to osoby, którym pieniędzy wystarczało tylko na zaspokojenie podstawowych potrzeb (wyżywienie, leki). Tylko nieliczne osoby z obydwu grup deklarowały, że pieniędzy nie wystarcza im nawet na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Najwięcej w grupie B było emerytów i rencistów, natomiast w grupie A – osób pracujących na etacie.

W celu bliższego zobrazowania badanych grup określono aktywność fizyczną według Zubroda. W dwóch badanych grupach najwięcej było osób z aktywnością fizyczną i zdolnością do pracy ograniczoną w średnim stopniu (nie musiały leżeć). W grupie B były 43 osoby (41%) a w grupie A – 30 osób (39%). Chorych niezdolnych do wykonywania pracy zawodowej w grupie B było 39 (37,1%), w grupie A – 22 (28,6%). Natomiast osób z prawidłową aktywnością fizyczną więcej było w grupie A – 25 (32,5%), niż w grupie B (chorych poddanych chemioterapii) – 23 (21,9%).

Średnie w podkategoriach Skali Samooceny Depresji według Zunga szczegółowo ilustruje tabela I. Wynika z niej, że grupa chorych w trakcie chemioterapii w odniesieniu do zdecydowanej większości pytań zawartych w skali uzyskała wyższe wyniki świadczące o większym nasileniu określonej dolegliwości. Gorsze wyniki uzyskali chorzy na etapie diagnozowania (grupa A), niż grupa chorych poddana chemioterapii (grupa B) tylko w czterech zakresach uwidocznionych w tabeli I.

Średnia skali samooceny depresji w grupie chorych w trakcie chemioterapii wyniosła 35,20. Minimalny wynik, jaki uzyskali badani (grupa B), wynosił 20, maksymalny 58. Odchylenie standardowe w tej grupie ukształtowało się na poziomie 8,81.

Natomiast w grupie A średnia skali samooceny depresji osiągnęła niższą wartość (32,34). W tej grupie pacjentów będących na etapie diagnozowania minimalny wynik ukształtował się na takim samym poziomie co w grupie B (20), jednak  maksymalny osiągnął dużo wyższy wynik (80) przemawiający za ciężką depresją. Odchylenie standardowe w tej grupie było wyższe i osiągnęło wartość 10,83.

W obydwu badanych grupach najwięcej było osób bez objawów psychopatologicznych (grupa  B – 93,3%, grupa A – 92,2%). Na występowanie depresji łagodnej wskazywały uzyskane wyniki: w grupie B – 6,7%, w grupie A – 6,5% (w tym zakresie były najbardziej zbliżone). W grupie chorych w trakcie chemioterapii nie stwierdzono na podstawie skali samooceny depresji żadnego przypadku ciężkiej depresji. Natomiast w grupie chorych na etapie diagnozowania 1 osoba (1,3%) uzyskała wynik 80-punktowy, świadczący o ciężkiej depresji.

Korelacje Skali Depresji Zunga przedstawia tabela II. Wartość punktowa poszczególnych osób pozostawała w istotnym związku z przynależnością do grupy.

Tabela III zawiera wyniki korelacji poziomu samooceny depresji i badanej grupy. Jak wynika z tabeli, tylko w trzech przypadkach stwierdzono znamienne związki pomiędzy przynależnością do grupy a poziomem samooceny depresji. Zróżnicowanie dotyczyło odczuwania niepokoju i zdenerwowania większego niż zazwyczaj, drętwienia i mrowienia palców u rąk i nóg oraz trudności z zaśnięciem.

Następnie podjęto próbę analizy poziomu samooceny depresji na tle czynników socjodemograficznych. Tabela IV przedstawia korelacje samooceny depresji i czynników socjodemograficznych w grupie chorych w trakcie chemioterapii (grupa B). Ze wszystkich zmiennych, w grupie B tylko wykształcenie i aktywność fizyczna pozostawała w ścisłym związku (p<0,05) z osiągniętym poziomem samooceny depresji. W grupie B najniższą średnią samooceny depresji uzyskali chorzy poddani chemioterapii posiadający wykształcenie podstawowe (1,00) i wyższe (1,00), nieco wyższy wynik – z wykształceniem średnim, a najwyższą średnią (1,17) stwierdzono dla osób z wykształceniem zawodowym. Z kolei ze względu na aktywność fizyczną według Zubroda najniższą średnią uzyskali chorzy z grupy B z prawidłową aktywnością fizyczną (1,00). Średnia dla chorych tej grupy z aktywnością fizyczną i zdolnością do pracy ograniczoną w średnim stopniu wyniosła 1,05. Natomiast najwyższy średni wynik samooceny depresji (1,13) stwierdzono dla chorych z grupy B,  którzy byli niezdolni do wykonywania pracy zawodowej.

Tabela V przedstawia korelacje samooceny depresji i danych socjodemograficznych w grupie A (chorych na etapie postawienia diagnozy). Wynika z niej, że w tej grupie chorych tylko płeć pozostawała w istotnym związku z osiągniętym wynikiem samooceny depresji.  Kobiety uzyskały w tym zakresie wyższą średnią (1,18) niż mężczyźni (1,00).

DYSKUSJA

Przeprowadzone badania dowodzą, że pacjenci poddawani chemioterapii przejawiają większe nasilenie zaburzeń depresyjnych niż chorzy na etapie diagnozowania. Jednak w większości zakresów (17/20) objętych Skalą Samooceny Depresji Zunga to zróżnicowanie nie jest znamienne statystycznie. Chorzy w trakcie chemioterapii istotnie częściej odczuwali niepokój i zdenerwowanie większe niż zazwyczaj, drętwienie i mrowienie palców u rąk i nóg, obawiali się trudności z zaśnięciem. Warto podkreślić, że najwyższy średni wynik w podkategoriach Skali Samooceny Depresji Zunga uzyskali chorzy z obydwu grup objętych badaniem – w zakresie stwierdzenia ,,czuję się słaby i łatwo się męczę”, przy czym poddani chemioterapii – częściej (2,50). Uzyskane wyniki wyraźnie korelują z doniesieniami innych badaczy [1]. Kawiecka-Dziembowska i wsp. [1] w swoich badaniach dotyczących nasilenia cech depresji i jakości życia u pacjentów z chorobą Hodgkina w różnych okresach choroby dowiedli, że najwięcej punktów w skali depresji Hamiltona uzyskali chorzy w trakcie intensywnego leczenia onkologicznego, przy czym nie była to różnica istotna statystycznie w porównaniu z chorymi w okresie diagnozy i remisji. Należy podzielić pogląd tych autorów [1], że gorsze wyniki mogły być spowodowane w dużej mierze ubocznymi skutkami leczenia.

O tym, że wykształcenie jest istotnym wyznacznikiem zaburzeń depresyjnych dowodzą też doniesienia innych autorów [2]. W badaniach Nowickiego i wsp. [2] bez objawów depresji najwięcej było osób posiadających wykształcenie średnie. Ponadto, autorzy ci [2] wykazali zależność nasilenia depresji od posiadania partnera życiowego i dzieci. U osób samotnych i bezdzietnych częściej występowała depresja, większe też było u nich nasilenie lęku [2]. W badaniach własnych najniższy średni wynik samooceny depresji uzyskali chorzy legitymujący się najwyższym i najniższym poziomem wykształcenia.

Badania wykazały, że kobiety istotnie częściej – jednak tylko z grupy A (chorych na etapie diagnozowania) – przejawiały stany depresyjne. Potwierdzają ten fakt również inne badania przeprowadzone wśród pacjentów z rakiem płuc [3] oraz na oddziałach geriatrycznych [4].

Z badań ogólnopolskich, przeprowadzonych z zastosowaniem Skali Depresji Becka w 333 losowo wybranych poradniach (publicznych i prywatnych) na populacji 7280 pacjentów z różnymi schorzeniami w wieku 18-65 lat wynika, że depresję potwierdzono u 1,9% pacjentów z chorobą nowotworową (n=103) [5].

Jednak o tym, że pacjenci  z chorobą nowotworową są szczególnie narażeni na zaburzenia depresyjne świadczą wyniki badań Małyszczaka i wsp. [6]. Dowiadujemy się z nich, że wśród pacjentów leczonych z powodu różnych nienowotworowych chorób wewnętrznych oraz osób zdrowych stanowiących grupę kontrolną, chorzy leczeni na nowotwory hematologiczne stanowią największy odsetek (29%) rozpoznanej depresji  [6].

WNIOSKI

1.     W przeważającej większości zakresów na Skali Samooceny Depresji Zunga nie stwierdzono istotnych różnic w występowaniu stanów depresyjnych u pacjentów przed i w trakcie chemioterapii.

2.     Średni poziom samooceny depresji w obydwu grupach objętych badaniem był niski i oznaczał brak objawów psychopatologicznych.

3.     Nastrój depresyjny częściej przejawiały kobiety, osoby z wykształceniem zawodowym oraz chorzy niezdolni do wykonywania pracy zarobkowej.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Kawiecka-Dziembowska B., Borkowska A., Osmańska-Gogol M., Pałaszyńska R., Nowicka A.: Nasilenie cech depresji i jakość życia u pacjentów z chorobą Hodgkina w okresie diagnozy, leczenia i remisji. Psychoonkologia 2006; 10: 3-8.

2.     Nowicki A., Rządkowska B.: Depresja i lęk u chorych z nowotworami złośliwymi. Współczesna Onkologia 2005; 9 (9): 396-403.

3.     Mess E., Falewicz M., Lisowska A. i wsp.: Występowanie depresji u pacjentów z nowotworem płuc. Onkologia Polska 2006; 9 (4): 154-157.

4.     Weterle K., Sołtysiak J.: Objawy depresji i ich wykrywalność przez lekarzy Podstawowej Opieki Zdrowotnej u pacjentów po 65. roku życia. Psychogeriatria Polska 2005; 2 (4): 361-367.

5.     Dróżdż W., Wojnar M., Araszkiewicz A. i wsp.: Badanie rozpowszechnienia zaburzeń depresyjnych u pacjentów podstawowej opieki zdrowotnej w Polsce. Wiadomości Lekarskie 2007; 60 (3-4): 109-113.

6.     Małyszczak K., Wróbel T., Mazur G. i wsp.: Objawy lękowe i depresyjne u pacjentów leczonych na nowotwory hematologiczne. Psychiatria Polska 2005; 39 (1): 33-40.

..............................................................................................................................................................

*Adres do korespondencji:

Halina Zielińska-Więczkowska
Katedra i Zakład Pedagogiki
i Dydaktyki Pielęgniarskiej
UMK Collegium Medicum
85-801 Bydgoszcz, ul. Techników 3
Tel.: 52 585 21 94
e-mail: wieczkowska@cm.umk.pl

Pracę nadesłano: 08.10.2009 r.
Przyjęto do druku: 30.04.2010 r.