Wiadomości lekarskie, 2011,LXIV,2; 122-126

Terapia skojarzona w leczeniu bólu – wybrane zabiegi fizykoterapeutyczne

Jarosław Pasek1*, Tomasz Pasek2, Aleksander Sieroń1


1Oddział Kliniczny Chorób Wewnętrznych, Angiologii i Medycyny Fizykalnej Katedry Chorób Wewnętrznych oraz Ośrodek Diagnostyki i Terapii Laserowej w Bytomiu Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach


2Zespół Rehabilitacji Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego Nr 5 im. Św. Barbary w Sosnowcu

Rozwój medycyny spowodował, iż w przypadku wielu schorzeń coraz częściej uzyskuje się poprawę i możliwe wyleczenie dzięki stosowaniu w terapii nowoczesnych metod medycyny fizykalnej. Udowodniono w licznych próbach i badaniach klinicznych terapeutyczne zastosowanie metod fizykalnych. Dominującym, korzystnym efektem stosowania tych metod jest ich działanie przeciwbólowe. W ostatnim czasie pojawiają się techniczne możliwości, dzięki którym powstaje nowa aparatura umożliwiająca aplikację jednocześnie dwóch metod fizykalnych w sposób synergistyczny. W pracy autorzy przedstawiają wybrane zabiegi fizykoterapeutyczne stosowane w leczeniu ostrego, jak i przewlekłego bólu w ramach zabiegów terapii skojarzonej. Omówiono ich podstawy metodyczne, metodykę wykonywania oraz wskazania do ich stosowania.

WSTĘP

Niewątpliwie XXI wiek to ten, w którym medycyna coraz częściej w leczeniu stosuje wybrane metody fizykalne. Niektóre z nich zostały wprowadzone niedawno, poszerzając tym samym listę wskazań do ich stosowania [1].

Rozwój wiedzy oraz intensywny rozwój inżynierii biomedycznej skutkuje nowymi rozwiązaniami technicznymi i ekonomicznymi związanymi z tworzeniem i projektowaniem nowej aparatury [2]. Nowe urządzenia do prowadzenia zabiegów fizykoterapeutycznych dzięki swej skuteczności wspomagają, a czasami wypierają farmakologiczne sposoby leczenia. Dodatkowo, dzięki nikłym efektom niepożądanym obniżają koszty leczenia, skracają długość leczenia, a tym samym przyśpieszają i poprawiają jakość życia (QoL) pacjentów [3, 4]. Spora część dokuczliwych dolegliwości, dotąd nieskutecznie leczonych, aktualnie może być skutecznie zmniejszona dzięki wykorzystaniu zabiegów fizykalnych [2, 3].

Medycyna fizykalna stanowi aktualnie dyscyplinę medycyny klinicznej, która posługuje się własnymi metodami diagnostycznymi (np. diagnostyka fotodynamiczna) oraz swoistymi metodami leczenia opartymi na różnych formach energii fizycznej występujących w środowisku przyrodniczym człowieka (np. zmienne pola magnetyczne, światłolecznictwo) [1, 5, 6]. Każdy z czynników fizycznych stosowanych w fizykoterapii (ciepło, zimno, światło, prąd itp.) oddziałuje najpierw na skórę, a następnie na znajdujące się w niej zakończenia nerwowe przekazując pobudzenia do OUN, skąd wysyłane są kolejne impulsy nerwowe do narządów wykonawczych (mięśni, gruczołów) [7, 8].

Mówiąc o terapii skojarzonej mamy do czynienia ze zjawiskiem połączenia (z reguły dwóch) sposobów leczniczych – farmakologicznych bądź w przypadku fizykoterapii – fizykalnych [9, 10]. Zdaniem wielu autorów terapia ta odgrywa szczególne znaczenie w przypadku chorób przewlekłych związanych z narządem ruchu [11, 12, 13, 14], schorzeniami neurologicznymi [15, 16], a także zmianami czy urazami w obrębie tkanek miękkich [17, 18, 19]. Istotą terapii skojarzonej jest przede wszystkim oddziaływanie na odruchowo zmienione strefy tkankowe. W skórze, w obrębie tzw. stref Head’a, występują miejsca, gdzie w skutek podrażnienia mechanicznego lub podrażnienia prądem odczucia pacjenta objawiają się w sposób szczególnie silny. Mówimy wtedy o punktach czy strefach spustowych (ang. trigger point) [20, 21]. Należy dodać, iż najsilniejszym efektem działania skojarzonej terapii fizykalnej jest działanie analgetyczne porównywalne do działania morfiny, przy czym stopień nasilenia obserwowanego efektu zależny jest od określonych parametrów. Dlatego też zabiegi z zakresu medycyny fizykalnej stanowią cenne uzupełnienie niefarmakologicznych narzędzi w walce z bólem. Dodatkowo stanowią one podstawę profilaktyki chorób cywilizacyjnych o charakterze zwyrodnieniowo-zapalnym powstałych na różnym tle [14, 22, 23, 24].

Dla każdego człowieka ból jest odczuciem częstym, zwykle pojawiającym się zupełnie niespodziewanie. Najczęściej leczeniem z wyboru staje się zażywanie środków przeciwbólowych, po których ból nie zawsze ustępuje, albo przemija na krótko i powraca z całym wachlarzem niekorzystnych następstw stosowania tych leków (działanie toksyczne na wątrobę i nerki, układ krwiotwórczy, błony śluzowe przewodu pokarmowego) [13, 23].

W pracy przedstawiono wybrane metody fizykoterapeutyczne zaliczane do zabiegów terapii skojarzonej. Omówiono ich podstawy metodyczne, metodykę wykonywania oraz wskazania do ich stosowania.

WYBRANE METODY FIZYKOTERAPEUTYCZNE – TERAPIA SKOJARZONA

1. Jonoforeza


Od wielu lat w medycynie poszukuje się nowych możliwości i metod służących do podawania przezskórnie leków. W fizykoterapii do takich metod należą zabiegi jonoforezy oraz fonoforezy [20]. Istotą zabiegu jonoforezy jest wprowadzenie zdysocjowanego leku przez skórę w obręb chorej tkanki przy użyciu prądu stałego. W terapii wykorzystuje się dwie elektrody: czynną, pod którą znajduje się podkład nasączony lekiem, oraz bierną zawierającą wyłącznie słaby, obojętny elektrolit, np. wodę. Dzięki zjawisku ,,odpychania’’ przez elektrodę czynną, a przyciąganiu przez elektrodę bierną, lek zostaje wprowadzany do tkanek ciała [20, 25]. Przeciwbólowe działanie jonoforezy związane jest głównie z wpływem na tkankę nerwową. Czas codziennych zabiegów waha się od 10-20 min. Do najczęstszych wskazań zaliczyć należy zmiany zwyrodnieniowe stawów, przewlekłe stany zapalne stawów, w tym choroby o podłożu reumatycznym [25, 26, 27].

2. Fonoforeza

Istotą zabiegu fonoforezy jest wprowadzenie leku przez skórę przy jednoczesnym użyciu fali ultradźwiękowej [20]. Lek w tym przypadku jest lepiej i głębiej transportowany do poszczególnych warstw skóry dzięki fali ultradźwiękowej o określonej mocy. Na zmianę chorobową nakłada się odpowiedni lek, a następnie po przyłożeniu głowicy ultradźwiękowej powstaje potencjał elektrokinetyczny, powodując przenikanie jonów leku do wewnątrz. Powoduje to wyraźny efekt analgetyczny spowodowany wzmożeniem przepuszczalności błon komórkowych, usprawnieniem oddychania tkankowego oraz zmianami w układach jonowych tkanek. Najczęstsze wskazania to: stany po przebytych urazach (zwichnięcia, skręcenia, stłuczenia), zespoły bólowe w chorobach reumatycznych, ostrogi piętowe, zespoły bólowe pochodzenia neurologicznego [7, 20, 28]. Korzystnym potwierdzeniem skuteczności terapii fonoforezy w ramach terapii skojarzonej są wyniki pracy Cabaka i wsp., którzy zabiegi te zastosowali u pacjentów z zapaleniem okołostawowym stawu łokciowego [29]. 

3. Sonoterapia

Sonoterapia to metoda leczenia fizykalnego, która wykorzystuje falę ultradźwiękową wraz z jednoczesnym oddziaływaniem mechanicznym wody lub prądu zmiennego o przebiegu pulsującym [30]. Zabiegi te można prowadzić metodą immersyjną – wykonuje się je z użyciem plastikowego pojemnika z wodą o temp. około 35-37°C. Zmiana poddawana zabiegowi i głowica ultradźwiękowa powinny być zanurzone pod wodą w odległości około 2-5 cm. Każdy cm² zmiany to jedna minuta aplikacji zabiegu. Zabieg wykonujemy raz dziennie przez 1-2 miesiące. Wskazania: zmiany skórne (owrzodzenia żylne goleni, owrzodzenia podudzi itp.).

Sonoterapia z elektroterapią polega na jednoczesnej aplikacji fali ultradźwiękowej wraz z prądem zmiennym pulsującym, elektrostymulacją wysokonapięciową, prądami Trauberta, TENS czy prądami Bernarda. Pacjent powinien przyjąć pozycję rozluźnioną, w miejsce aplikacji nakładamy substancję sprzęgającą, a natężenie prądu dobieramy do subiektywnych odczuć pacjenta. W tracie zabiegu wykonujemy delikatne ruchy okrężne głowicą. Czas zabiegu: do 20 minut [30, 31].

W piśmiennictwie naukowym ukazuje się coraz więcej prac potwierdzających, iż sonoterapia jest skuteczną i bezpieczną metodą leczenia nie tylko bólu, ale również zmian naczyniowych (np. owrzodzeń żylnych podudzi), poprawiając i przyśpieszając proces gojenia się ran [32, 33].

4. Elektrofonoforeza, elektromagnetoforeza i jonopresoterapia


Mówiąc o zabiegach terapii skojarzonej należy przedstawić jedne z najnowszych osiągnięć współczesnej medycyny. Są to zabiegi magnetolaseroterapii i magnetoledoterapii, których podstawy fizyczne i metodyka zostały omówione poniżej.

Pod koniec lat dziewięćdziesiątych minionego wieku dokonano licznych prób modyfikacji technicznych mających na celu zwiększenie zasięgu penetracji środka leczniczego [34]. Efektem tych badań i opracowań klinicznych było wprowadzenie do medycyny innych zabiegów fizykalnych terapii skojarzonej pod postacią elektrofonoforezy, elektromagnetoforezy oraz jonopresoterapii. Istotą zabiegu elektrofonoforezy jest wprowadzenie leku w obręb chorej tkanki działaniem fali ultradźwiękowej oraz działaniem pola elektrycznego. Efektem prowadzenia tych zabiegów jest działanie rozluźniające i przeciwbólowe (ultradźwięki), bodźcowanie tkanek falami akustycznymi oraz prądem elektrycznym, a także działanie stymulujące nerwy i mięśnie (prąd elektryczny) [30, 31, 34].

Istotą elektromagnetoforezy jest wprowadzenie leku poprzez skórę w wyniku gradientu pola elektrycznego oraz wirującego pola magnetycznego w połączeniu z masażem mechanicznym, będących obecnie w trakcie badań klinicznych [26].

Jonopresoterapia służy do wprowadzania leku poprzez skórę w gradiencie pola elektrycznego podczas odcinkowego masażu mechanicznego stawów i redresji ewentualnego przykurczu. Chorą kończynę umieszcza się w odpowiednim stelażu z napędem elektromechanicznym sterowanym przy pomocy komputera. Przy nastawieniu odpowiedniej częstotliwości i szybkości powtórzeń, kończyna pacjenta uciskana jest odpowiednio dobranym systemem docisku. Dodatkowo kończyna znajduje się w odpowiednim pokrowcu z lekiem. Wskazania do tych zabiegów są zbliżone do omówionych wcześniej. Zasadnicza różnica pomiędzy elektrofonoforezą, elektromagnetoforezą oraz jonopresoterapią polega na różnej głębokości i penetracji podawanego środka leczniczego [35].

5. Kąpiele elektryczno-wodne


Nazwą tą określa się zabiegi fizykoterapeutyczne, w których część lub całe ciało zanurzone jest wodzie i poddane zostaje działaniu prądu stałego. Dzielimy je na komorowe i całkowite. Podczas kąpieli elektryczno-wodnej komorowej pacjent najpierw zanurza kończyny dolne, a następnie górne. Po zanurzeniu zwiększa się wolno natężenie prądu do żądanej wartości. Należy stosować tylko prąd stały (zmiana kierunku płynącego prądu może spowodować powstanie silnego bodźca elektrycznego z groźnymi następstwami ze strony układu krążenia). Czas zabiegu: do 20 min. Natężenie prądu stałego podczas kąpieli komorowej waha się od 10-30 mA (uzależnione jest ściśle od stanu klinicznego pacjenta). Podczas kąpieli elektryczno-wodnej komorowej wszystkie kończyny znajdują się w oddzielnych wanienkach kąpielowych o temperaturze 35-38°C. Wskazania do kąpieli elektryczno-wodnych komorowych to: zapalenia wielonerwowe, nerwobóle, niedowłady kończyn, zespoły bólowe w przebiegu choroby zwyrodnieniowej stawów, zaburzenia ukrwienia obwodowego.

W kąpieli elektryczno-wodnej całkowitej całe ciało zanurzone w kąpieli wodnej poddane zostaje działaniu prądu stałego. Natężenie prądu stałego w kąpieli całkowitej wynosi od 20 do 50 mA. Kąpiel ta może łączyć w sobie trzy komponenty: działanie prądu stałego, działanie termiczne i hydrostatyczne wody oraz działanie chemiczne (w przypadku dodania do wody wyciągów roślinnych). Podczas kąpieli elektryczno-wodnej całkowitej całe ciało pacjenta zanurzone jest w wodzie w specjalnej wannie z wbudowanymi ośmioma elektrodami. Taka ilość elektrod umożliwia uzyskanie około 50-ciu kombinacji kierunku przepływu prądu. Temperatura wody: od 34-38°C. Wskazania: zespoły bólowe w przebiegu choroby zwyrodnieniowej stawów kręgosłupa, choroby zwyrodnieniowe stawów, bóle korzeniowe, nerwobóle, niedowłady [7, 25].

6. Magnetolaseroterapia

Zabiegi magnetolaserem polegają na jednoczesnej aplikacji i oddziaływaniu na organizm słabego zmiennego pola magnetycznego niskiej częstotliwości (ELF-MF) o charakterze magnetostymulacji wraz z promieniowaniem laserowym [6, 36]. Jednoczesne zastosowanie tych dwóch czynników fizykalnych skutkuje działaniem synergistycznym, a nawet hyperaddycyjnym [9, 10]. Główny efekt biologiczny tej terapii to przede wszystkim działanie przeciwbólowe (związane ze wzrostem wydzielania endogennych opiatów z grupy β-endorfin, substancji odpowiadających za podwyższenie progu odczuwania bólu) oraz działanie przeciwzapalne [6, 36]. Terapię stosuje się w serii powtarzalnych zabiegów o czasie trwania od kilku do kilkunastu minut (zwykle od 3-12 minut). Dawki magnetolaseroterapii stosowane w przypadku zmian przewlekłych są kilkakrotnie wyższe niż w zmianach ostrych. Należy przestrzegać zasady prostopadłego padania wiązki promieniowania na tkankę oraz zakładać okulary ochronne. Okolica poddawana zabiegowi powinna być ,,czysta’’ (umyta, odtłuszczona) [5, 6, 37].

Synergizm obydwu rodzajów promieniowania elektromagnetycznego jest szczególnie zalecany w przypadku zmian zwyrodnieniowych stawów [5, 6, 23], urazach układu kostno-stawowego [38, 39, 40], chorobach skóry (infekcje ropne, rany, półpasiec) [9, 41, 42], leczeniu stomatologicznym [8, 43, 44, 45]. Do przeciwwskazań należy: ciąża, czynna choroba nowotworowa (należy zwrócić szczególną uwagę na miejscowe zmiany nowotworowe, ciężkie infekcje pochodzenia wirusowego, bakteryjnego i grzybiczego), skłonność do krwawień oraz ostre stany zapalne skóry i tkanek miękkich obszaru poddawanego terapii, uczulenie na światło, obecność elektronicznych implantów, czynną gruźlicę płuc oraz przyjmowanie leków fotouczulających [1, 6, 8, 9].

7. Magnetoledoterapia

Magnetoledoterapia to łączne stosowanie zmiennego pola magnetycznego pod postacią magnetostymulacji niskiej częstotliwości ELF-MF wraz z promieniowaniem optycznym nielaserowym (ledoterapią) za pomocą innowacyjnych aplikatorów magnetyczno-świetlnych aparatu Viofor JPS [46]. Aparat w przypadku terapii skojarzonej pracuje w trybie MAGNETIC & LIGHT o charakterze pracy synchronicznej co oznacza, że impulsy światła emitowane są w takt impulsów pola magnetycznego (dotyczy to aplikatorów eliptycznych małych oraz aplikatorów panelowych) [19, 46, 47].

Magnetoledoterapia przynosi wymierne efekty terapeutyczne i lecznicze, niezmiernie korzystne w przypadkach leczenia analgetycznego schorzeń bądź urazów układu kostno-stawowego oraz tkanek miękkich [19, 23, 46, 47]. Efekt ten wynika z faktu działania na te same „punkty odbioru” w organizmie oraz sumowania działania miejscowego z działaniem ogólnym obydwu czynników fizycznych. Stąd wzmożone zdolności regeneracyjne [46, 47]. Należy szczególnie podkreślić korzyści wynikające z histerezy biologicznej magnetoledoterapii (utrzymywanie się działania przeciwbólowego po ustaniu ekspozycji) i brak objawów ubocznych związanych z tą metodą terapii. Zabiegi te powinno wykonywać się przed kinezyterapią dlatego, iż zmniejszą ból i w ten sposób umożliwiają wprowadzanie ćwiczeń, które są ograniczone i trudne do wykonania, gdy utrzymują się silne dolegliwości bólowe. Ponadto stosowane pola magnetyczne o charakterze magnetostymulacji oparte są o zjawisko cyklotronowego rezonansu jonowego, który powoduje zmiany w rozmieszczeniu jonów w przestrzeniach zewnątrz- i wewnątrzkomórkowych. W konsekwencji wywołuje to zmiany różnic potencjałów spoczynkowych błon komórkowych żywych układów biologicznych [1, 8, 46].

Każda sesja terapeutyczna nie powinna trwać dłużej niż 3-4 tygodnie. Zabiegi wykonujemy 1 lub 2 x dziennie. Kolejną terapię powinno powtórzyć się po upływie 1 miesiąca (w nagłych przypadkach czas przerwy między zabiegami można skrócić do 2 tygodni). Zabieg wymaga zestawienia trzech parametrów (sposobu aplikacji, programu oraz intensywności pola magnetycznego), dostosowując je indywidualnie do jednostki chorobowej, wieku i stanu klinicznego pacjenta [8, 39, 46]. Do najczęstszych wskazań należą: choroby zwyrodnieniowe stawów [6, 23], urazy układu kostno-stawowego [1, 18, 19], rozległe stany zapalne skóry [42], rany po zabiegach operacyjnych [19, 46]. 

PODSUMOWANIE

Wyniki terapeutyczne stosowanych metod terapii skojarzonej dają efekty zadowalające w walce z bólem i cierpieniem. Inne możliwości wykorzystania tych zabiegów w medycynie wymagają dalszych badań ze strony badaczy nauk podstawowych, klinicystów i specjalistów z dziedziny fizjoterapii. Ze względu na łatwość ich wykonywania, a także dużą efektywność terapeutyczną, zabiegi te stanowią cenne uzupełnienie profilaktyki, leczenia zachowawczego, jak i terapii wielu schorzeń. Należy dodać, iż tak duża różnorodność wskazań i ich możliwości zastosowania w praktyce przynoszą szerokie spektrum możliwości leczniczych.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.     Sieroń A: Zastosowanie pól magnetycznych w medycynie. Wydanie II, Wydawnictwo α-medica Press, Bielsko-Biała 2002.

2.     Yao Y, Wang C, Varshney RR, Wang DA: Antisense Makes Sense in Engineered Regenerative Medicine. Pharm Res 2008; 18: 23-29.

3.     Characklis WG, James D, Bryers IB: Bioengineering report: Fouling biofilm development A process analysis. Biotechnol Bioeng 2008; 102 (2): 309-347.

4.     Pasek J, Opara J, Pasek T, Szwejkowski W, Sieroń A: Znaczenie badań nad jakością życia w rehabilitacji. Fizjoterapia 2007; 15 (3): 3-8.

5.     Sieroń A, Pasek J, Mucha R: Lasery w medycynie i rehabilitacji. Rehabilitacja w Praktyce 2006; 2: 26-30.

6.     Sieroń A, Pasek J, Mucha R: Światło w rehabilitacji. Rehabilitacja w praktyce 2006; 3: 20-24.

7.     Ponikowska I: Podstawy kliniczne balneologii i medycyny fizykalnej. Służba Zdrowia 2001; 63-66.

8.     Pasek J, Pasek T, Sieroń A: Niektóre praktyczne zalecenia w stosowaniu pól magnetycznych i światła w medycynie fizykalnej. Acta Bio-Optica et Informatica Medica 2007; 14 (4): 284-285.

9.     Cieślar G, Sieroń A, Adamek M: Łączne zastosowanie zmiennych pól magnetycznych i promieniowania laserowego w medycynie. Fizjoterapia 1994; 2 (4): 20-21.

10.     Rosenberg N, Soudry M, Stahl S: Comparison of two methods for the evaluation of treatment in medial epicondylitis: pain estimation vs grip strength measurements. Arch Orthop Trauma Surg 2004; 124 (6): 363-365.

11.     Jankowska E: Wykorzystanie magnetostymulacji w terapii zespołów bólowych narządu ruchu (badania własne). Acta Bio-Optica et Informatica Medica 2000; 6: 29-33.

12.     Segal NA, Toda Y, Huston J i wsp.: Two configurations of static magnetic fields for treating rheumatoid arthritis of the knee: a double – blind clinical trial. Arch Phys Med Rehabil 2001; 82 (10): 1453-1460.

13.     Huskisson EC: Measurement of pain. Lancet 1994; 11: 1127-1134.

14.     Bliddal H, Danneskiold-Samsøe B: Chronic widespread pain in the spectrum of rheumatological diseases. Best Pract Res Clin Rheumatol 2007; 21 (3): 391-402.

15.     Kalpakcioglu B, Altinbilek T, Senel K: Determination of spondylolisthesis in low back pain by clinical evaluation. J Back Musculoskelet Rehabil 2009; 22 (1): 27-32.

16.     Chatap G, De Sousa A, Giraud K, Vincent JP: Pain in the elderly: Prospective study of hyperbaric CO2 cryotherapy (neurocryostimulation). Joint Bone Spine 2007; 74 (6): 617-621.

17.     Monta~nez-Aguilera FJ, Valtue~na-Gimeno N, Pecos-Martín D, Arnau-Masanet R, Barrios-Pitarque C, Bosch-Morell F: Changes in a patient with neck pain after application of ischemic compression as a trigger point therapy. J Back Musculoskelet Rehabil 2010; 23 (2): 101-104.

18.     Pasek J, Kwiatek S, Pasek T, Kozłowska-Kwiatek I, Kwiatek P, Sieroń-Stołtny K, Sieroń A: Changing magnetic fields in the treatment of compressive fractures in the cervical spine – case description. Polish J of Environ Stud 2009; 18 (3): 429-433.

19.     Pasek J, Pasek T, Manierak A, Sieroń A: Magnetoledoterapia w leczeniu martwiczego fragmentu kłykcia bocznego kości udowej – opis przypadku. Chirurgia kolana, Artroskopia, Traumatologia Sportowa 2009; 6 (1): 45-51.

20.     Mika T: Fizykoterapia. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1999.

21.     Ponikowska I, Ferson D: Nowoczesna medycyna uzdrowiskowa. Wydawnictwo Medi Press, Warszawa 2009.

22.     Maddali BS, Del Rosso A: How to prescribe physical exercise in rheumatology. Reumatismo 2010; 62 (1): 4-11.

23.     Pasek J, Mucha R, Sieroń A: Magnetoledoterapia w leczeniu bólu zmian zwyrodnieniowych stawów kolanowych. Acta Bio-Optica et Informatica Medica 2006; 12 (3): 93-96.

24.     Shrivastav M, Musley S: Spinal cord stimulation for complex regional pain syndrome. Conf Proc IEEE Eng Med Biol Soc 2009; 6: 209-213.

25.     Straburzyński G: Medycyna fizykalna. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2000.

26.     Dyszkiewicz A: Środki farmakologiczne do jonoforezy cz. I. Rehabilitacja w praktyce 2006; 1: 40-44.

27.     Jain R, Jain E, Dass AG, Wickstrom O, Walter N, Atkinson PJ: Evaluation of transdermal steroids for trapeziometacarpal arthritis. J Hand Surg Am 2010; 35 (6): 921-927.

28.     Ay S, Doğan SK, Evcik D, Başer OC: Comparison the efficacy of phonophoresis and ultrasound therapy in myofascial pain syndrome. Rheumatol Int 2010; 31: 102-108.

29.     Cabak A, Maczewska M, Lyp M, Dobosz J, Gąsiorowska U: The effectiveness of phonophoresis with ketoprofen in the treatment of epicondylopathy. Ortop Traumatol Rehabil 2005; 7 (6): 660-665.

30.     Dyszkiewicz A: Sonoterapia i jej modyfikacje – wybrane zagadnienia – cz. I. Rehabilitacja w praktyce 2007; 3: 53-58.

31.     Dyszkiewicz A: Sonoterapia i jej modyfikacje – wybrane zagadnienia – cz. II. Rehabilitacja w praktyce 2007; 4: 37-41.

32.     Dalibóg P, Taradaj J: Nowoczesna sonoterapia. Rehabilitacja w praktyce 2006; 3: 26-29.

33.     Franek A, Brzezińska-Wcisło L, Cierpka L, Chmielewska D, Dolibog P, Błaszczak E, Taradaj J: Evaluation of efficiency of the sonotherapy in enhancement of venous leg ulcer healing in patients after surgical and conservative treatment. Pol Merkur Lekarski 2008; 25 (145): 32-37.

34.     Saffari M.: Penetrating therapy. Rehab Manag 2006; 19 (6): 38-41.

35.     Dyszkiewicz A: Jonopresoterapia. Rehabilitacja w praktyce 2007; 2: 16-26.

36.     Pasek J, Misiak A, Mucha R, Pasek T, Sieroń A: Nowe możliwości w fizykoterapii – magnetolaseroterapia. Fizjoterapia Polska 2008; 1 (8): 1-10.

37.     Ide Y: Phototherapy for chronic pain treatment. Masui 2009; 58 (11): 1401-1406.

38.     van Middelkoop M, Rubinstein SM, Kuijpers T, Verhagen AP, Ostelo R, Koes BW, van Tulder MW: A systematic review on the effectiveness of physical and rehabilitation interventions for chronic non-specific low back pain. Eur Spine J 2010; 18: 43-48.

39.     Pasek J, Pasek T, Sieroń A: Domowa terapia z wykorzystaniem zmiennych pól magnetycznych i światła. Rehabilitacja w praktyce 2007; 3: 50-53.

40.     Leaver AM, Refshauge KM, Maher CG, McAuley JH: Conservative interventions provide short-term relief for non-specific neck pain: a systematic review. J Physiother 2010; 56 (2): 73-85.

41.     Pasek J, Pasek T, Sieroń A: Magnetolaseroterapia wspomagająca leczenie półpaśca. Opis przypadku. Baln Pol 2008; 3 (113): 221-224.

42.     Pasek J, Mucha R, Sieroń A: Owrzodzenie podudzi: leczenie za pomocą stymulacji magnetycznej skojarzonej z wysokoenergetycznymi diodami LED. Opis przypadku. Acta Bio-Optica et Informatica Medica 2006; 1 (12): 15-19.

43.     Pasek J, Pasek T, Sieroń A: Magnetolaseroterapia w leczeniu suchego zębodołu. Opis przypadku. Leczenie Ran 2008; 5 (1): 21-24.

44.     Orhan K, Aksoy U, Can-Karabulut DC, Kalender A: Low-level laser therapy of dentin hypersensitivity: a short-term clinical trial. Lasers Med Sci 2010; 30: 112-116.

45.     Sieroń D, Lipińska K, Cieślik T, Sieroń A, Kuliński M: Zastosowanie zmiennego pola magnetycznego w stomatologii w warunkach uzdrowiska. Baln Pol 2007; 69 (1): 32-36. 

46.     Sieroń A, Pasek J, Mucha R: Pole magnetyczne i energia światła w medycynie i rehabilitacji – magnetoledoterapia. Baln Pol 2007; 1 (107): 1-7. 

47.     Sieroń A, Pasek J, Mucha R: Światło niskoenergetyczne w medycynie i rehabilitacji. Rehabilitacja w praktyce 2007; 1: 25-27.

..............................................................................................................................................................

*ADRES DO KORESPONDENCJI:

Jarosław Pasek

Oddział Kliniczny Chorób Wewnętrznych,
Angiologii i Medycyny Fizykalnej Katedry
Chorób Wewnętrznych w Bytomiu Śląskiego
Uniwersytetu Medycznego w Katowicach
41-902 Bytom, ul. Stefana Batorego 15
tel. 32 786 16 30
e-mail: jarus_tomus@o2.pl

Pracę nadesłano: 16.08.2010 r.
Przyjęto do druku: 09.02.2011 r.